Ölçek, çizim uzunluğu : gerçek uzunluk oranıdır
Oranı a:b olarak yazarsanız çizim katsayısı a ÷ b olur. Hesaba başlamadan birimleri eşitleyin: 6 cm gerçek boy, 60 mm demektir. Bir kenarı milimetre, diğerini santimetre olarak aynı işlemde kullanmayın.
Ters işlem: gerçek boy = çizim boyu × b ÷ a. Ölçek çizim boyunu değiştirir; ölçü çizgisindeki rakam parçanın gerçek boyunu bildirir.
60 × 30 mm parçayı üç ölçekte çizelim
Bir dikdörtgen plakanın genişliği 60 mm, yüksekliği 30 mm olsun. Her iki boyu aynı katsayıyla çarptığımız için plakanın 2:1 en-boy oranı korunur. Aşağıdaki şekillerin ekrandaki boyları da bu karşılaştırmayı doğru gösterir.
| Ölçek | Katsayı | Çizilecek boylar | Yazılacak gerçek ölçüler |
|---|---|---|---|
| 1:1 — gerçek büyüklük | 1 | 60 × 30 mm | 60 ve 30 |
| 1:2 — küçültme | 0,5 | 30 × 15 mm | 60 ve 30 |
| 2:1 — büyütme | 2 | 120 × 60 mm | 60 ve 30 |
Ölçek, açıları büyütmez: plakada 90° olan köşe bu üç çizimde de 90° kalır. Bir delik veya merkez aralığı varsa aynı doğrusal katsayı onlara da uygulanır. Ölçü yazımını ölçülendirme rehberinde ayrıca inceleyebilirsiniz.
Ölçekli çizimde işlem sırası
- Gerçek boyları yazın. Verilen genişlik, yükseklik, çap ve aralıkları bir küçük hesap listesine alın.
- Paftaya uygun ölçeği seçin. Yalnız dış sınır için değil, ölçü çizgileri ve antet için de boşluk bırakın.
- Çizim boylarını hesaplayın. Örneğin 1:2 için her doğrusal boyu ikiye bölün; yalnız bir yönü küçültmeyin.
- Geometriyi çizim boylarıyla kurun. Sonra ölçü çizgilerine listedeki gerçek değerleri yazın.
- Ölçeği belirtin. Genel ölçeği antete; farklı ölçekle çizilen bir ayrıntının ölçeğini o ayrıntının yanına yazın.
Sık yapılan üç hata
- 1:2'yi iki kat büyütmek. Soldaki sayı çizime aittir; 1 ÷ 2 küçültme katsayısıdır.
- 30 mm çizilen kenarı “30” ile ölçülendirmek. Örneğimizde 1:2 çizim boyu 30 mm olsa da gerçek boy 60 mm; ölçü değeri 60'tır.
- Ekrandan veya yeniden boyutlandırılmış çıktıdan boy okumak. Tarayıcı yakınlaştırması ve “sayfaya sığdır” baskısı görüntüyü değiştirir. Üretim için yazılı ölçü esas alınır.
Üç açıklamalı ölçek alıştırması
1. Küçültme ve çap
Gerçek ölçüleri 80 × 40 mm olan, Ø12 delikli bir plakayı 1:2 çizeceksiniz. Çizim boyları ve ölçü rakamları ne olur?
Çözümü aç
Çizim dış sınırı 40 × 20 mm, çizim delik çapı 6 mm olur. Çünkü tüm doğrusal boylar 0,5 ile çarpılır. Ölçü rakamları yine 80, 40 ve Ø12 yazılır.
2. Küçük ayrıntıyı büyütme
18 mm boyundaki bir kanalı 2:1 ölçekte çizeceksiniz. Kâğıttaki boyu kaç mm olur, ölçü çizgisine ne yazarsınız?
Çözümü aç
18 × 2 = 36 mm çizilir. Ölçü çizgisine 18 yazılır; büyütme, kanalın gerçekte üretileceği boyu değiştirmez.
3. Çizimden gerçek boya dönüş
1:5 ölçekli özgün bir paftada bir kenarın çizim boyu 24 mm olarak hesaplanmış. Gerçek kenar kaç mm? Aynı kenarı 1:2 çizseniz çizim boyu ne olur?
Çözümü aç
Gerçek boy 24 × 5 = 120 mm. 1:2 çizim boyu 120 ÷ 2 = 60 mm. Her iki paftada da bu kenarın ölçü değeri 120 kalır.
Hesabı çizimle birleştirmek için uygulamadaki Ölçekler dersini açın. Kâğıt üzerinde düzenli çalışmak isteyenler Uygulama Yapraklı Teknik Resim kitabının kapsamını inceleyebilir.
Kural kontrolü için kaynak: MEB MEGEP, Ölçülendirme ve Yüzey İşlemleri — ölçekler ve genel kurallar (PDF). Bu sayfanın çizimi, sayısal örnekleri ve alıştırmaları Arslan Yayıncılık tarafından bu rehber için hazırlanmıştır.
Teknik resmi çizerek öğrenin
Teknik Resim Öğreniyorum'da ölçek hesabından rehberli çizime geçin.